Is er nog behoefte aan een dagopleiding voor informatiespecialist?

– Interview met Matthieu Sikkema, Teammanager Knowledge & Information bij Hogeschool Rotterdam –

In 1983 startte ik met de opleiding Assistent Bibliothecaris aan de Bibliotheek en Documentatie Academie in Amsterdam, de Frederik Muller Academie. Dat jaar begonnen ca. 100 andere studenten aan deze opleiding in Amsterdam. Op dat moment waren er toen nog vijf andere BDA’s, met deze basisopleiding. Na een aantal herstructureringen van de opleiding, zijn alle HBO opleidingen voor bibliotheekwerk verdwenen en opgegaan in de opleidingen voor communicatie en ICT-opleidingen. De GO, VOGIN en Bibliotheek Campus verzorgen een aantal kortlopende opleidingen voor bibliotheekmedewerkers, op MBO en HBO niveau. Verder zijn er universitaire opleidingen, waar de nadruk ligt op informatiemanagement. Dit roept de vraag op of er nog behoefte is aan een dagopleiding op HBO-niveau voor informatiespecialisten. We hebben, zoals Jelke Nijboer in 2014 schreef, nog steeds te maken met een dynamisch, spannend en breed werkveld. Daarom vroeg ik Mathieu Sikkema of hij als oud-studiegenoot van de FMA en momenteel hoofd van de bibliotheek van de Hogeschool Rotterdam, een afgebakende opleiding voor informatiespecialist mist, en voerden legde ik de volgende vragen voor:

• Welke vaardigheden cq competenties hebben bibliotheekmedewerkers nodig in de bibliotheek van de Hogeschool Rotterdam?

  De afdeling waar bibliotheekmedewerkers onder vallen heet bij ons ‘Kennis & Informatie’, waar collega’s werken in verschillende functies. Een specifieke functie ‘bibliotheekmedewerker’ hebben we tegenwoordig niet meer. Als je bij K&I komt te werken dan hangt het dus af van je functie wat daar voor vaardigheden en competenties bij horen. Er worden 4 functierollen onderscheiden, te weten ondersteunende medewerkers, met een aantal administratieve taken, de embedded librarians, de collectiespecialisten en de adviseurs. Deze laatste zijn vaak functioneel beheerder, maken beschrijvingen voor Sharekit of adviseren over auteursrecht.
  Hoewel er aan de kant van de dienstverlening, zoals baliewerk, minder is veranderd, is er aan de kant van de uitvoering in de backoffice wel veel veranderd, omdat dit veel meer is opgeschoven richting de ICT. Toch is het klassieke bibliotheekwerk van het inwerken van boeken (voorzien van trefwoorden bijvoorbeeld) nog steeds van belang. Daarnaast geven de medewerkers ook trainingen informatievaardigheid. Dit is een functie waar de oorspronkelijke bibliotheekopleidingen minder op ingericht waren.

• Mis je vakkennis bij nieuw aangenomen medewerkers?

  Het is even de vraag wat je met vakkennis bedoelt? Vakken als titelbeschrijven en inhoudelijk toegankelijk maken zijn minder relevant, hoewel niet geheel irrelevant, voor wat betreft het catalogiseren van hard copy boeken, omdat catalogusbeschrijvingen al kant en klaar worden aangeleverd, voorzien van voorzien van annotaties en trefwoorden. Voor e-books ligt dat iets anders, omdat we die deels nog zelf beschrijven. Wel zou het handig zijn wanneer een nieuwe medewerker, die vooral bezig is met het aanschaffen en beschikbaar stellen van boeken, wat meer weet van het belang van goede ontsluiting en verwijzing. En zeker ook van het vakgebied of van het domein. Toegankelijk maken is nog steeds de kern van het vak, al is het dan technisch wat veranderd! Bij het bouwen van een nieuwe repository is nog steeds kennis hoe een databank uit velden is opgebouwd en het idee van metadata noodzakelijk. Jongere generaties hebben minder het besef van het belang van metadata. Weten hoe iets toegankelijk is gemaakt, is een voorwaarde om iets terug te vinden. Echter, voor nieuwe ontwikkelingen, zoals het toetsen van informatie om desinformatie te bestrijden, zijn trainingen nodig.

• Welke eisen stellen jullie bij het uitzetten van een vacature?

  Een belangrijke vraag bij het opstellen van een vacature is: “Wat wordt de opdracht van de bibliotheekmedewerker”? Hierbij is het belangrijk onderscheid te maken in kennis van het vakgebied of domeinkennis enerzijds en bibliotheektechnische kennis anderzijds. Traditioneel leidde de oude Bibliotheek en Documentatie Academie breed op, met veel domeinkennis, naast bibliotheektechnische kennis.

  De oude Bibliotheek en Documentatie Academie had diverse specialisaties, gericht op doelgroepen in bibliotheken, zoals muziekbibliotheken, jeugdbibliotheken, wetenschappelijke bibliotheken, schoolbibliotheken en speciale bibliotheken. Grappig genoeg was de bibliothecaris openbare bibliotheken een specialisatie voor een generalistische doelgroep: je kreeg bij de inlichtingenbalie in de openbare bibliotheek inhoudelijk vragen over van alles en nog wat en je moest ook mensen leren te zoeken in papieren bronnen. Dit onderscheid is nu niet meer relevant en daarmee is ook de rechtvaardiging voor een geheel op bibliotheken gerichte opleiding niet meer aan de orde. Nu is dit vervangen door andere kennis en vaardigheden. Bibliotheektechnische kennis is nog steeds relevant, zoals bijvoorbeeld zoekentechnieken. Daarnaast is ook domeinkennis belangrijk. Een vakinhoudelijk iemand, bijvoorbeeld een docent, kan makkelijker meteen meepraten met vakgenoten, dan iemand die alleen bibliotheekkennis heeft.

• Welke vaardigheden zijn nog steeds bruikbaar die je hebt geleerd, 40 jaar geleden?

  Inhoudelijk zou ik het niet meer weten; ik ben ook een aantal jaren uit het ‘bibliotheekvak’ geweest waardoor ik die vaardigheden als bibliothecaris openbare bibliotheken langzamerhand ben vergeten. Als je ‘dienstverlenend’ als vaardigheid wilt noemen van 40 jaar geleden dan is dat wel iets dat ik nog steeds heb 😊. Klantgerichtheid en dienstverlening is nog steeds belangrijk, hoewel dat meer een competentie is, dan een technische vaardigheid. De balie is een uithangbord en visitekaartje. Klantgerichtheid en dienstverlening zit in het dna van de bibliothecaris, mensen willen helpen.

• Is het een gemis dat er geen dagopleiding is op HBO-niveau, of kunnen medewerkers voldoende worden geschoold aan kortlopende trainingen en cursussen?

  Nee, een gemis is het niet. De bibliotheekopleidingen zijn meer en meer naar ICT toepassingen gegroeid en als het gaat om het ontsluiten (om maar eens een oude bibliotheekterm te gebruiken) van informatie dan zie ik wel dat het belang daarvan steeds meer wordt onderkend. Of het dan altijd goed gaat is de vraag maar bij de HR wordt onze afdeling wel steeds meer gevonden als het gaat om het toegankelijk maken van applicaties. ICT-ers snappen inmiddels ook steeds meer het belang van de vraag: ‘welke invulvelden heb ik nodig om een publicatie te beschrijven zodat die gevonden wordt door de klant die ernaar zoekt? Denk als voorbeeld aan het opzetten en inrichten van een repository voor publicaties van de hogeschool. Korte en to-the-point cursussen van bijvoorbeeld de GO zijn heel nuttig omdat ze zowel op MBO als op HBO niveau gegeven worden.

• Hoe beoordeel je de kwaliteit van de medewerkers, als ze een training bij de GO of elders hebben gevolgd? Anders gezegd: merk je dat de uitvoering van hun werkzaamheden er op vooruit zijn gegaan?

  Dit is een bijzonder lastige vraag om te beantwoorden. In het algemeen doet een cursus altijd goed. Of de kwaliteit van de medewerker erop vooruit gaat is, is eigenlijk niet objectief vast te stellen. Bij het aanraden of toekennen van de vraag om een opleiding te mogen volgen, spelen de volgende vragen. Waarom gaat iemand op training? Mist iemand kennis? Welke training past daarbij? Motivatie speelt ook een heel belangrijke rol, en misschien wel het allerbelangrijkste. Ervaring is handig voordat je aan een opleiding begint. Het principe van “Learning on the job” is een belangrijk uitgangspunt. Pas in het werkveld leer je het vak pas echt.

• Samenvattend

  Nee, opleidingen zoals de oude Bibliotheek en Documentatie Academie zijn niet meer nodig. Wel blijven de klassieke bibliotheekvakken, zoals metadatering, van groot belang. Hoe je moet zoeken verschilt niet, van vroeger, maar je vindt informatie die ook beoordeelt moet worden, om bijvoorbeeld fakenews en desinformatie aan te pakken. Kennis van het vakgebied of domeinkennis is belangrijk, om een gelijkwaardige gesprekspartner te zijn met de gebruikers, zoals docenten van de Hogeschool Rotterdam. Tot slot is een klantgerichte houding ook nog steeds belangrijk en dat zit deels in het DNA van de meeste bibliotheekmedewerkers, maar dat kan wel worden aangescherpt met een kortlopende opleiding.